بیولوژی پشه های آنوفل



توليد مثل و باروري :

جفتگيري معمولاَ هنگام غروب و اوايل شب نزديك لانه لاروي و به فاصلة نسبتاَ كمي بعد از خروج بالغ از شفيره انجام مي شود. در بعضي از گونه ها پشه هاي نر تشكيل پرواز عروسي Swarming ) ( مي دهند و ماده ها براي جفت گيري و لقاح به داخل جمعيت در حال پرواز آنها وارد مي شوند. پشه هاي ماده داراي كيسة ذخيرة اسپرم ) Spermatheca ( بوده و قريب به اتفاق آنها پس از باروري تا پايان عمر داراي ذخيرة اسپرم مي باشند. بعد از باروري يك پشه و خونخواري تخمدانها شروع به رشد مي نمايند.


عمل گزيدن و خونخواری در پشه ها:

مجموعه قطعات دهاني پشه ها خرطوم (Proboscis) ناميده مي شود. خرطوم در پشه ها از نوع گزنده مكنده (Piercing-sucking) مي باشد. خرطوم بلند و به طرف جلو متمايل است. در پشه هاي آنوفل ماده خرطوم براي گزيدن و مكيدن خون و در پشه هاي نر، به دليل تحليل رفتن و حذف شدن آرواره ها جهت مكيدن شيره و شهد گياهان بكار مي رود.

موقعي كه پشه ماده ميزبان را گزش مي كند قسمت هايي از خرطوم شامل لب بالا، هيپوفارنكس، آرواره هاي بالا و پائين پوست ميزبان را سوراخ و وارد آن مي شوند. خون ميزبان از طريق قطعات دهاني كه وارد پوست و عروق خوني شده، مكيده و وارد معدة پشه گردد. يك زوج غدد بزاقي سه لُبه كه در قسمت تحتاني و قدامي سينه قرار دارند، مايع بزاق را به كه حاوي مواد ضد انعقاد بوده به طرف لوله هاي بزاقي و كانال بزاقي (Salivary canal) ميراند و مانع از انعقاد خون و مسدود شدن مجراي دهاني در طي عمل گزيدن مي شوند.


طول پرواز پشه ها:

طول پرواز پشه ها بسته به انواع آنها و شرايط آب و هوا متغير بوده . ولي بطور كلي در شرايط عادي پشه هاي بالغ مي توانند 3-2 كيلومتر پرواز نموده و خود را به محل مورد نظر برسانند. An.pharoensis در مصر از 72 كيلومتري لانه لاروي صيد شده است.


تغذيه و عادات خونخواري:

پشه هاي نر آنوفل جهت تغذيه از شيره و شهد گياهان استفاده مي كنند. پشه هاي ماده عليرغم اينكه مي توانند از شيره گياهان تغذيه كنند ولي براي توليد تخم مي بايست حتماً خونخواري نمايند. بسياري از آنوفل ها فعاليت شبانه دارند بنابراين خروج از شفيره، جفتگيري، خونخواري و تخم گذاري آنها معمولاَ در طول شب ( از اوائل غروب تا اوائل طلوع آفتاب ) صورت ميگيرد.

پشه آفریقایی


اكثر گونه ها براي تغذيه خود انسان و حيوانات را نيش ميزنند در حالي كه بعضي از گونه ها خون انسان و بعضي از گونه ها خون حيوان را ترجيح مي دهند. تعداد محدودي از گونه هاي آنوفل فقط منحصراً روي انسان يا حيوان خون مي خورند. گونه هايي كه معمولاَ روي انسان تغذيه مي نمايند از لحاظ عادت خونخواري به نام انسان دوست (Anthropophilic) وگونه هايي كه از روي حيوانات خونسرد و خونگرم تغذيه مي كنند به نام حيوان دوست (Zoophilic) ناميده مي شوند. به عنوان مثال An.culicifacies ناقل مهم مالاريا در شبه قارة هند ، غالباَ روي حيوانات و به نسبت كمي هم روي انسان خونخواري مي نمايد. در حاليكه An.gambiae sensustricto در آفريقا بندرت روي حيوانات تغذيه مي كند و بنابراين ارتباط و تماس بيشتري با انسان دارد. جلب و هدايت پشه هاي ماده ، به طرف ميزبان ، تحت تاثير محرك هاي مختلف مانند بوي بدن، گازكربنيك و حرارت بدن انجام مي گيرد.
 

بعضي از گونه هاي آنوفلها براي تغذيه از روي انسان يا حيوان مكرراً وارد اماكن مي شوند كه از لحاظ عادت تغذيه اي به آنها اِندوفاژ (Endophagous , Endophagic) مي گويند. در مقابل بعضي از گونه ها به ميزبان خود در خارج از اماكن حمله مي كنند كه به آنها اِگزوفاژ (Exnophagous , Exohagic) مي گويند.

بعد از خونخواري از ميزبان، پشه ها مي بايستي در مكاني استراحت نموده تا زمان لازم براي هضم خون خورده شده و رسيدن تخمك ها سپري شود. صرفنظر از اينكه خونخواري در داخل مكان يا خارج از مكان انجام شده باشد اگر گونه اي اين زمان را در داخل اماكن بگذراند به آن گونه اِندوفيل (Endophilic) و برعكس اگر گونه اي اين زمان را در محيط خارج از اماكن انساني يا حيواني سپري كند آن گونه را اِگزوفيل (Exophilic) مي نامند. براي مثال An.gambiae ناقل اصلي مالاريا در آفريقا پشه اي انسان دوست، اِندوفاژ و اِندوفيل مي باشد ولي An.albimanus كه ناقل مالاريا در آمريكاي جنوبي و مركزي است اگزوفاژ بوده و اغلب در محيط خارج و تقريباَ از غروب آفتاب تا حدود ساعت 9 شب انسان را نيش مي زند.

گونه هاي اندوفيل قبل و بعد از خونخواري در خانه ها و اماكن انساني و حيواني استراحت مي كنند در حاليكه گونه هاي اگزوفيل در محيط خارج و انواع مختلف پناهگاههاي طبيعي، لابلاي گياهان، لانه جوندگان، شكاف زير درختان، زير پل ها، نهرهاي سر پوشيده، قنات ها، غارها، لانه موريانه ها و شكاف هاي صخره ها به سر مي برند.

عادات غذايي پشه ها نسبي بوده و از يك گونه به گونه ديگر متغير بوده حتي در درون يك گونه درجات متغير و مختلفي از اين عادات وجود دارد. چيزي كه مهم است اين است كه اين عادات از نظر اپيدميولوژي انتقال مالاريا نقش مهمي دارد. بعنوان مثال گونه اي كه شبها ديروقت، خارج از مكان نيش زده و عمدتاَ از روي حيوانات خونخواري مي كند در نقاطي كه انسانها در داخل مكان مي خوابند نقش ضعيفي در انتقال مالاريا خواهد داشت. در فصل تابستان كه مردم خارج از مكان مي خوابند در صورتي پشه هاي آن منطقه اگزوفيل و اگزوفاژ بوده و درصد قابل توجهي از آنها تغذيه از روي انسان داشته باشند نقش مهمي در انتقال مالاريا خواهند داشت.

از نظر مبارزه با پشه هاي بالغ هم اين موضوع قابل ملاحظه مي باشد. در جايي كه درصد زيادي از پشه هاي آنوفل ناقل در منطقه اگزوفيل بوده بديهي است كه سمپاشي اماكن داخلي تاثير چنداني در مبارزه با بالغ نخواهد داشت و بالعكس اگر درصد قابل توجهي از ناقلين منطقه اندوفيل باشند مسلماً عمليات سمپاشي اماكن با سموم ابقايي نتيجه خوبي در بر خواهد داشت.
 
دکتر مهرداد حلوائی
متخصص فیزیولوژی جانوری و کنترل آفات شهری و صنعتی از دانشگاه تسینگ هوآی چین