كرم ها نسبت به آنچه بیشتر افراد در ابتدا گمان می كنند، در تاریخ جهان نقش مهمتری ایفا كرده اند. آنها تقریباً در تمام كشورهای مرطوب به شكلی استثنایی پرشمارند و نسبت به جثه شان از قدرت ماهیچه ای چشمگیری برخوردارند. در بسیاری از مناطق انگلستان در هر آكر (۴۰۴۷ متر مربع) زمین، سالانه بیش از ده تن  خاك خشك از بدن آنها عبور كرده و به سطح زمین آورده می شود؛ به طوری كه كل بستر سطحی خاك برگ ظرف هر چند سال یك بار از بدن آنها عبور می كند. از رهگذر تخریب تونل های قدیمی، خاك در جابه جایی پیوسته اما كند است و به این ترتیب ذرات تشكیل دهنده آن به هم ساییده می شوند. به این وسیله پیوسته سطوح جدیدی در معرض عمل اسیدكربنیك موجود در خاك و اسیدهای گیاخاك كه ظاهراً در تجزیه سنگ ها نسبت به اسیدكربنیك كارایی بیشتری دارند قرار می گیرند....

كرم ها نسبت به آنچه بیشتر افراد در ابتدا گمان می كنند، در تاریخ جهان نقش مهمتری ایفا كرده اند. آنها تقریباً در تمام كشورهای مرطوب به شكلی استثنایی پرشمارند و نسبت به جثه شان از قدرت ماهیچه ای چشمگیری برخوردارند. در بسیاری از مناطق انگلستان در هر آكر (۴۰۴۷ متر مربع) زمین، سالانه بیش از ده تن  خاك خشك از بدن آنها عبور كرده و به سطح زمین آورده می شود؛ به طوری كه كل بستر سطحی خاك برگ ظرف هر چند سال یك بار از بدن آنها عبور می كند. از رهگذر تخریب تونل های قدیمی، خاك در جابه جایی پیوسته اما كند است و به این ترتیب ذرات تشكیل دهنده آن به هم ساییده می شوند. به این وسیله پیوسته سطوح جدیدی در معرض عمل اسیدكربنیك موجود در خاك و اسیدهای گیاخاك كه ظاهراً در تجزیه سنگ ها نسبت به اسیدكربنیك كارایی بیشتری دارند قرار می گیرند. تولید اسیدهای گیاخاك احتمالاً طی عمل گوارش برگ های نیمه تجزیه شده كه مورد مصرف كرم ها قرار می گیرند تسریع می شود. بنابراین ذرات خاك، برای تشكیل خاك برگ سطحی، تحت تاثیر شرایطی قرار می گیرند كه برای تجزیه و تلاشی آنها فوق العاده مطلوب است. از این گذشته ذرات سنگ های نرم تر در سنگدان های ماهیچه ای كرم ها كه سنگریزه های موجود در آنها مانند سنگ آسیا عمل می كنند تا حدی متحمل سایش مكانیكی می شوند. ریخته هایی كه به نرمی ساییده شده اند هنگامی كه در شرایط مرطوب به سطح زمین آورده می شوند، در هوای بارانی روی هر شیب ناچیزی جریان می یابند؛ و ذرات ریزتر در سطوحی كه اندكی شیب دار باشند تا فواصل زیاد شسته می شوند.
...
باستان شناسان باید از كرم ها ممنون باشند، چرا كه آنها هر شی ای كه روی سطح زمین رها شده و در معرض پوسیدگی نباشد را با مدفون ساختن آن در زیر ریخته هایشان به مدت نامحدود حفط و نگهداری می كنند. گذشته از این بسیاری از جاده های سنگفرش شده و سایر بناهای باستانی زیبا و شگفت انگیز به این ترتیب حفظ شده اند؛ گرچه هیچ تردیدی نیست كه در این موارد خاك آب شسته و باد رفته از زمین های مجاور، به ویژه هنگامی كه زیر كشت بوده اند، به كرم ها كمك شایانی رسانده است. اما جاده های سنگفرش شده كهن اغلب به علت نقب نابرابر كرم ها (اینكه زیر یك طرف را بیشتر از آن طرف خالی كنند- م) دچار نشست نابرابر می شوند. حتی پی دیوارهای ضخیم باستانی نیز ممكن است به این دلیل سست شده و نشست كنند؛ و هیچ ساختمانی از این نظر در امان نیست، مگر آنكه پی هایش ۶ یا ۷ پا (تقریباً دومتر- م) زیر سطح زمین باشد، یعنی در عمقی كه كرم ها نمی توانند كار كنند. این احتمال هست كه بسیاری از تك سنگ ها و برخی دیوارهای قدیمی به خاطر نقب هایی كه كرم ها می زنند سقوط كرده باشند.

كرم ها زمین را به نحوی عالی برای رشد گیاهان دارای ریشه افشان و تمام انواع دانه رست ها آماده می سازند. آنها خاك را به تناوب هوا می دهند و آن را چنان الك می كنند كه هیچ سنگریزه ای بزرگ تر از آنچه آنها می توانند ببلعند در آن باقی نماند. آنها مانند باغبانی كه برای برگزیده ترین گیاهانش خاك نرم آماده می سازد، همه چیز را از نزدیك كاملاً با هم مخلوط می كنند. در این وضعیت خاك برای در خود نگاه داشتن رطوبت و جذب تمام مواد حل شدنی و نیز برای فرایند شوره سازی (نیترات سازی) كاملاً مستعد است. استخوان های جانوران مرده، بخش های سخت تر حشرات، صدف نرمتنان خشكی، برگ ها و تركه ها همه در اندك زمانی زیر ریخته های انباشته كرم ها مدفون می شوند و به این ترتیب به شكل كم وبیش تجزیه شده ای در دسترس ریشه گیاهان قرار می گیرند. از این گذشته كرم ها تعداد بی شماری از برگ های مرده و سایر بخش های گیاهان را به خاطر مسدود كردن ورودی یا به عنوان غذا به درون تونل هایشان می كشند.

برگ هایی كه به عنوان غذا به درون تونل ها كشیده می شوند، پس از آنكه به ظریف ترین تراشه ها پاره، به طور ناقص هضم، و در ترشحات روده ای و ادراری خیسانده شدند، با مقدار بیشتری خاك مخلوط می شوند. این خاك همان گیاخاك غنی و تیره رنگی را تشكیل می دهد كه تقریباً همه جا سطح زمین را با لایه ای نسبتاً مشخص یا جبه پوشانده است. هنسن  دو كرم را در ظرفی به قطر ۱۸ اینچ   قرار داد كه از ماسه پر شده و روی آن را با برگ های افتاده پوشانده بود. كرم ها به زودی برگ ها را به تونل هایشان در عمق ۳ اینچی كشاندند. پس از حدود ۶ هفته لایه تقریباً یكنواختی از ماسه به ضخامت یك سانتی متر پس از عبور از مجاری گوارشی این دو كرم تبدیل به گیاخاك شدند. برخی اشخاص عقیده دارند تونل های كرم ها كه اغلب به طور عمودی تا عمق ۵ یا ۶ پا در زمین نفوذ می كنند به مقدار قابل ملاحظه ای در زهكشی آن تاثیر می گذارند؛ هرچند كه ریخته های چسبناك انباشته در دهانه تونل ها مانع از ورود مستقیم آب باران به داخل آنها می شود یا در این كار اخلال می كند. این تونل ها اجازه می دهند كه هوا تا اعماق زمین نفوذ كند. گذشته از این حركت روبه پایین ریشه هایی با اندازه متوسط را تا حد زیادی تسهیل می كنند؛ و ریشه ها در این مسیر با گیاخاكی كه تونل ها را آستر كرده است تغذیه خواهند شد. بسیاری از بذرها جوانه زنی و رویش خود را مدیون پوشیده شدن از ریخته ها هستند؛ بذرهای دیگر كه در عمقی قابل توجه زیر ریخته های انباشته مدفون می شوند، در خواب می مانند تا زمانی در آینده تصادفاً سرباز كنند و جوانه بزنند.

كرم ها از نظر تجهیز به اندام های حسی فقیرند، به همین دلیل نمی توان گفت كه می بینند، اگرچه فقط می توانند روشنایی و تاریكی را از هم تمییز دهند؛ مطلقاً كرند و تنها از بویایی ضعیفی برخوردارند؛ فقط حس لامسه در آنها پیشرفته است. بنابراین نمی توانند چیز چندانی درباره عالم خارج بیاموزند و شگفت آور است كه در آستر كردن تونل هایشان با ریخته ها و برگ ها و در مورد برخی گونه ها در انباشتن ریخته هایشان به شكل ساختارهای برج مانند از خود مهارت نشان می دهند. اما شگفت آورتر از اینها آن است كه كرم ها در نحوه مسدود كردن دهانه تونل هایشان ظاهراً باید به جای صرفاً یك تكانه غریزی كور، درجه ای از هوش از خود به نمایش بگذارند. آنها تقریباً به همان شیوه ای عمل می كنند كه اگر یك انسان بخواهد لوله ای استوانه ای را با انواع مختلفی از برگ، دمبرگ، مثلث های كاغذی و غیره ببندد عمل می كند، زیرا آنها نیز معمولاً چنین اشیایی را از سر نوك تیزشان می گیرند. اما در مورد اشیای باریك، تعدادی از آنها از سر پهن ترشان به درون كشیده می شوند. كرم ها برخلاف بیشتر جانوران پست تر در تمام موارد به شیوه ثابت و یكسانی عمل نمی كنند، برای مثال برگ ها را از پایكشان به درون نمی كشند، مگر آنكه بخش پایه ای پهنك به باریكی رأس یا باریك تر از آن باشد.

هنگامی كه به گستره ای پهناور و چمن پوش می نگریم، باید به یاد داشته باشیم كه لطافت و طراوتی كه زیبایی اش بدان وابسته است، عمدتاً مدیون كرم هایی است كه تمام ناهمواری ها را آهسته تراز كرده اند. اندیشه ای حیرت انگیز است كه تمام خاك برگ سطحی چنین گستره هایی هر چند سال یك بار از بدن نحیف كرم ها گذشته است و بار دیگر خواهد گذشت. گاوآهن یكی از كهن ترین و ارزشمندترین اختراعات انسان است، اما در واقع مدت ها پیش از آنكه انسانی هستی یافته باشد، زمین همواره شخم می  خورد و اكنون نیز همچنان زیر شخم كرم های خاكی است. تردید دارم كه تعداد جانوران دیگری كه نقشی چنین مهم در تاریخ جهان ایفا كرده اند زیاد باشد، نقشی هم پایه این موجودات ساده و ابتدایی. با این حال برخی جانوران دیگر كه اتفاقاً سازمان ابتدایی تری دارند، به نام مرجان، از این نظر كه در اقیانوس های بزرگ جزایر و آبسنگ های بی شمار ساخته اند می توان گفت كاری بس چشمگیرتر انجام داده اند اما مرجان ها تقریباً محدود به مناطق استوایی اند.

 «  كرم ها ترسو و خجالتی هستند. در اینكه آیا كرم ها به هنگام آسیب دیدن آن اندازه كه پیچ وتاب هایشان نشان می دهد درد می كشند یا نه ممكن است تردید باشد. اگر بر اساس اشتیاق آنها به انواع خاصی از غذا قضاوت كنیم، احتمالاً باید از خوردن لذت ببرند. شهوت جنسی شان آن قدر قوی است كه برای مدتی بر هراس آنها از نور غلبه كند. شاید آثاری از حس اجتماعی نیز در  آنها باشد زیرا از خزیدن روی بدن یكدیگر ناراحت نمی شوند و گاهی در تماس با هم می مانند. به گفته  هافمایستر زمستان را به تنهایی سپری می كنند یا در هم به شكل یك توپ كلاف شده و در كف سوراخ هایشان می خوابند. اگر چه كرم ها از نظر چندین اندام حسی كمبو دهای قابل توجهی دارند اما براساس آنچه كه مثلاً از آزمایش های لورا بریجمن می دانیم این نقص ها الزاماً مانع از وجود هوش در كرم های خاكی نمی شوند و دیدیم كه هرگاه توجهشان به چیزی جلب شود، احساس هایی كه در غیر این صورت به آنها توجه می كردند را نادیده می گیرند و توجه نشانه حضور نوعی ذهن است. از این گذشته در مواقعی  خاص خیلی آسان تر از سایر مواقع برانگیخته می شوند.

آنها اعمالی را به شكل غریزی انجام می دهند. یعنی تمام افراد حتی كوچك تر ها این اعمال را تقریباً به یك شیوه انجام می دهند. نمونه این اعمال در نحوه دفع ریخته های گونه Perichaeta كه به شكل برج بالا می آید دیده می شود و نیز در نحوه آستر كردن تونل های كرم خاكی معمولی با خاك نرم و سنگ های ریز و پوشاندن دهانه تونل با برگ . یكی از قوی ترین غرایز آنها مسدود كردن دهانه تونل هایشان با اشیای مختلف است؛ حتی كرم های بسیار كوچك نیز به همین شیوه عمل می كنند. اما ... در كرم های خاكی درجه ای از هوش ظاهر می شود تا در این كار به نمایش درآید _ نتیجه ای كه در رابطه  با كرم ها بیش از هر چیز مرا شگفت زده كرده است.»

گردآورنده  و تایید کننده :  دکتر مهرداد حلوائی

متخصص فیزیولوژی جانوری و  فلوشیپ کنترل آفات شهری و صنعتی از دانشگاه تسینگ هوآی چین

Mehrdad halvaei

Phd & Eng Animal Physiology of china Tsinghua University