بررسی تشریح قلب پستانداران

قلب در پستاندارن عبارت از عضوی ماهیچه ای و میان تهی است که دارای 4 ذحفره (دو دهلیز و دو بطن)میباشد.شکل قلب مخروطی شکل است که راس آن به طرف پایین(و یا به سمت خلفی موجود) و قاعده اش به طرف بالا (یا به سمت قدامی موجود )قرار گرفته است.قلب به وسیله ی رگ هایی که به قاعده ی آن متصل می شود در قفسه ی سینه بین شش ها و کمی به طرف چپ بدن ثابت میشود.قلب پستانداران از نظر بافت شناسی از دو قسمت تشکیل شده است :یکی عضله ی قلب یا میوکاردیوم (myocardial  
) که قسمت داخل آن را پرده ای به نام اندوکاردیوم (endocardium)میپوشاند.و دیگر کیسه ای به نام برون شامه یا پریکاردیوم(pericardium) است که قلب را از خارج احاطه می کند.این کیسه دو جداره بوده که یک جدار به خود قلب چسبیده و جدار دیگر غشائی است سطحی که قلب به طور آزاد در آن قرار میگیرد.قلب پستانداران چچهار حفره ای بوده که دو به دو روی هم قرار گرفته اند به این ترتیب که دهلیز چپ روی بطن چپ و دهلیز راست روی بطن راست واقع شده است . دیواره ی بین دهلیز ها و بطن ها کامل اند و هیچ گونه ارتباط مستقیم خونی بین بطن های چپ و راست و بین دهلزهای چپ و راست وجود ندارد .دهلیز راست به وسیله ی دیواره ی بین دهلیزی از دهلیز چپ جدا می شود,همچنین بطن راست به وسیله ی دیواره ی بین بطنی از بطن چپ متمایز می گردد. دهلیز چپ و بطن چپ توسط سوراخی به نام سوراخ دهلیزی بطنی به هم مرتبط می شوند.این سوراخ دارای ساختمانی خاص به نام دریچه ی دهلیزی بطنی است.هر دریچه از بخش ها یا لت هایی تشکیل شده است و آن را دریچه ی دولتی یا دو لختی یا دریچه ی میترال می نامند.همچنین بین دهلیز راست و بطن راست دریچه ی سه لتی واقع شده است.طرز قرار گرفتن دریچه ها به صورتی است که قاعده ی آن به عضله ی قلب چسبیده و از انتها در داخل بطن آزاد میباشد.لبه ی ازاد لت ها بوسیله ی طناب های وتری به پایک های داخل بطن متصل میباشد .طناب های وتری به پشت لبه ی آزاد لت ها متصل میباشد.خون سیاهرگی در دهلیز راست و بطن راست(قلب راست)و خون سرخرگی در قلب چپ جریان دارد.

بررسی شکل خارجی قلب:

به علت اینکه در قسمت قاعده ی قلب باقیمانده ی برون شامه و بافت های چربی وجود دارد,بهتر است قبل از هر کار قسمت های چربی اطراف رگها و قلب را پاک نموده و در ضمن دقت نمود که رابطه ی بین سرخرگ ششی و آئورت از بین نرود.

روش تشخیص سطح قدامی قلب:

سطح قدامی را سطح شریانی یا سطح جلویی یا سطح شکمی نیز می گویند.برای تشخیص این سطح مشخصات زیر به ما کمک می کند:

1-شیار بین دو بطن در وسط قاعده به طرف راس و متمایل به طرف چپ مشخص تشریح کننده میباشد .در داخل این شیار یک شریان و یک ورید قدامی قلب را که از شریان کرونرمنشعب اند میتوان دید.

2-در این سطح شیار عرضی بین دهلیز ها وبطن ها نسبتا مشخص است.

3-در این سطح شریان ریوی در جلوی شریان آئورت واقع شده است.اگر شریان ریوی و شریان آئورت از انتها بریده نشده باشند,بین این دو. شریان رابط تو پری به نام لیگامنتوم ارتریو زوم(Ligamentum  Arteriosum)وجود دارد .در جنین,این رابط تو خالی است و به نام dioctus  botalli نامیده میشود. این رابط در جنین خون دو شریان را با یکدیگر مربوط میسازد.

4-در بالای قلب و طرفین آن دو برجستگی قرمز رنگی دیده میشود که وابسته به دهلیز ها میباشد و به نام آئوریکول(auricle)یا گوشگ نامیده میشود .در سطح قدامی قلب آئوریکول چپ نمایان تر است.

5-شریان های مرتبط به قلب(آئورت و ششی)در این سطح قرار دارند.

(ضمن مطالعه و تشخیص تمام قسمت های بالا یک شکل شماتیک از سطح شکمی قلب بکشید.)

روش تشخیص سطح  پشتی :

سطح پشتی که آن را سطح خلفی یا وریدی یا عقبی نیز می گویند دارای اختصاصات زیر است:

1-    شیار بین بطنی از وسط قاعده به طرف راس و متمایل به طرف راست شخص تشریح کننده میباشد.این شیار یک شریان و یک ورید که شاخه ای از رگ کرونر است دیده می شود.قطر ورید بیشتر از قطر شریان است.قلب راست (دهلیز و بطن راست)در طرف راست شیار و قلب چپ در طرف چپ شیار واقع شده است.

2-    شیار عرضی بین دهلیز و بطن مشخص است.

3-    گوشگ راست (Right auricle)نمایانتر است.

4-    به دهلیز راست بزرگ سیاهرگ زبرین و بزرگ سیاهرگ زیرین نزدیک به هم وارد می شوند.در ضمن ورید کرونر( آورنده ی خون تیره ی خود قلب ( در محل سینوسی  اکلیلی یا سینوس تاجی وارد دهلیز راست می شود.در محل ورید سینوس تاجی دریچه ای به نام تبزیوس (thebesius valve) و در محل ورود بزرگ ورید تحتانی دریچه ای به نام استاشی وجود دارد.(دریچه ی تبزیوس و استاشی به اشکال دیده می شوند.)در ضمن در محل ورود بزرگ سیاهرگ فوقانی دریچه ای وجود ندارد.

5-    چهار ورید ریوی دو به دو پهلوی همدیگر وارد دهلیز چپ می شوند.

(یک شکل از سطح پشتی قلب گوسفند کشیده و قسمت های آن را نام گذاری کنید)

 

 

تشریح قلب

سطح شکمی قلب را در بالا و سطح پشتی آن را در دست می گیریم .آنگاه سوند شیار داری را از شریان ششی وارد کرده و آن را فرو میبریم تا به بطن راست برسد.در این حال به کمک قیچی شریان ششی را تا ابتدای شیار بین بطنی در سطح قدامی می بریم.سپس دنباله ی برش را در سمت راست شیار بین بطنی و شکمی به دیواره بطنی تا انتهای بطن راست ادامه می دهیم .در این حال بطن راست باز شده است که قسمت های را در آن تشخیص می دهیم:

1-    دریچه ی سینی شکل (semilunarr)که در ابتدای سرخرگ ششی واقع شده  و سه قسمتی است .این دریچه در هنگام انبساط بطن راست مانع بازگشت خون از سرخرگ ششی به بطن راست میشود.

2-    ضخامت عضله بطن راست نسبت به بطن چپ کم است.

3-    برجستگی های عضلانی موجود در کف بطن به سه شکل وجود دارد:

الف- برجستگی هایی که از یک طرف به کف بطن چسبیده و از طرف دیگر آزادند.طرف آزاد این برجستگی ها به وسیله طنابهای وتری به پشت لتهای دریچه ها متصل میشوند.انتهای آزاد هر برجستگی ممکن است به چند قسمت تقسیم شوند.این نوع برجستگی ها را پایک ها ی قلبی نوع اول یا ستون های قلبی می نامند.

ب ـ برجستگی هایی که دو سر آن ها به کف بطن چسبیده و قسمت وسط آن ها آزاد است.این برجستگی ها ممکن است بزرگ شده و دیواره ی دو بطن را به همدیگر متصل نمایند و در موقع تشریح مجبور شویم آن را قطع نمائیم .این گونه برجستگی ها را برجستگی های نوع دوم گویند.

ج ـ برجستگی هایی که تمام قسمت های آن به کف بطن چسبیده اند برجستگی های نوع سوم اند.

برای تشریح دهلیز راست به طریق زیر عمل مینمائیم:

سوند شیار دار را از وسط دریچه ی سه لتی عبور داده تا وارد دهلیز راست شود و از بزرگ سیاهرگ زیرین خارج گردد.آنگاه به وسیله ی قیچی مسافت بالا را طوری میچینیم که حتی المقدور نزدیک به قلب چپ باشد.در دهلیز راست قسمت های زیر قابل مشاهده است :

دیواره ی نازک دهلیز – گوشگ(آئوریکول)راست – بزرگ سیاهرگ زیرین با دریچه ی استاشی – بزرگ سیاهرگ زبرین –سیاهرگ کرونر به انضمام دریچه ی تبزیوس.دریچه استاشی دیده نمی شود و دریچه تبزیوس نیز به سختی قابل رویت می باشد.

(یک شکل کامل ازبطن و دهلیز چپ بکشید و قسمت های فوق را روی آن مشخص نموده و نامگذاری کنید)

روش تشریح قلب چپ

قلب را طوری در دست می گیریم که باز سطح شریانی به طرف بالا و سطح خلفی آن در دست باشد.آنگاه سوندی را از قوس آئورتی وارد کرده تا وارد بطن چپ گردد.در این حال به کمک قیچی سرخرگ آئورتی را بریده تا به ابتدای شیار بین بطنی در سطح قدامی برسیم .سپس دنباله ی برش را در طرف چپ شیار بین بطن ها (تقریبا یک سانتی متر در سمت شیار) تا راس قلب ادامه می دهیم .در بطن چپ قسمتهای زیر دیده می شود:

1-    دریچه های سینی شکل ابتدای آئورت با جداری نازک و به تعداد 3 عدد این دریچه ها نیز طوری واقع شده اند که مانع بازگشت خون به داخل بطن چپ در هنگام انبساط بطنیمی شوند.در بالای دو تا از این دریچه های سینی شکل و ابتدای آئورت دو سوراخ که مبدا شریانهای مشروب کننده ی خود قلب میباشد دیده می شود.این ها را سرخرگهای اکلیلی یا کرونر راست و چپ مینامند.

2-    ضخامت عضله ی بطن چپ از حدود 3 تا 4 برابر ضخامت عضله ی بطن راست است.

3-    پایک های قلبی نوع اول که دو عدد آن نمو فوق العاده نموده و انتهای آزادش به طنابهای وتری متصل بوده و طنابهای وتری به پشت لتهای دریچه ی میترال اتصال میابند.

4-    جدار بین بطن ها کامل و تا راس قلب ادامه دارد.

5-    دریچه ی دهلیزی بطنی یا دریچه ی میترال مانند دریچه ی سه لتی از قسمت بالا به جدار بطنی دهلیزی و از طرف پائین آویخته در بطن می باشند.

برای مشاهده دهلیز چپ , سوند را از طریق سوراخ دریچه میترال وارد دهلیز چپ نموده و ادامه می دهیم تا از یکی از سیاهرگ های ششی خارج شود. آنگاه به وسیله ی قیچی امتداد سوند را طوری میبینیم که حتی المقدور نزدیک به قلب راست باشد و با برگردانیدن لبه ی دهلیز قسمتهای درونی آن را بررسی می نمائیم.

پس از اینکه نیمه راست و چپ را مورد مطالعه قرار دادیم به مشاهده ی دیواره ی بین دهلیز ها میپردازیم .در اینجا یک فرو رفتگی به نام حفره ی بیضی دیده می شود .جدار بین دهلیزی در محل فرو رفتگی حفره ی بیضی نازک و کمرنگ است.باید دانست که در جنین پستانداران در بالای حفره ,سوراخ کوچکی به نام مجرا یا سوراخ بیضی و با سوراخ بتال (botal) وجود دارد که رابط بین دهلیز راست و چپ میباشد.

(پس از مشاهده قسمتهای فوق یک شکل از قلب چپ کشیده و قسمتهای آن را نام گذاری کنید.)

گردآورنده  و تایید کننده :  دکتر مهرداد حلوائی

 

متخصص فیزیولوژی جانوری و  فلوشیپ کنترل آفات شهری و صنعتی از دانشگاه تسینگ هوآی چین

 

Mehrdad halvaei

 

Phd & Eng Animal Physiology of china Tsinghua University