از بو خلقت نباتات تاکنون همیشه نقش حشرات بعنوان یک انتقال دهنده گرده های جنسی در باروری گیاهان اهمیت فراوانی داشته است باید اذعان کرد که اگر حشرات وجود نداشتند گیاهی در حال حاضر بر روی خاک کره زمین وجود نداشت . حال به نگاهی به اهمیت نقش حشرات در گرده افشانی به اهمیت کار آنها بیشتر پی خواهیم برد.

اهمیت اقتصادی گرده افشانی غیر مستقیم سالها قبل از معلوم شدن اهمیت بیولوژیک آن شناخته شده بود . یک گیاه شناس به نام N.crew در سال 1984 گزارش کرد برای تشکیل دانه در گیاه لازم است  که گرده گل روی کلالهآن قرارگیرد.در حدود سالهای 1760 معلوم شد زنبور عسل و تعدادی دیگر از حشرات گرده افشان  خانواده

Apoidea (Andrenidae, fideliidae, .,Halictidae, Oxaeidae     (Colletidae  ((Megachilildae,Anthophoridae,Apidae دانه های گرده را روی گلها جابه جا می کنند . توماس اندرونایت(Thomas Androw Knight t. 1779)اهمیت گرده افشانی غیر متقیم رادر ایجاد دو رگه های مقاوم نشان داد وی در نظریه اش اعلام کرد که در طبیعت دانه های گرده برای چسبیدن به بدن حشرات سازش خاصی پیدا کرده اند.

و اما بالا خره شارل داروین ثابت کرد که در بقاء و تنوع گونه ها ،گرده افشان اهمیت بسیاری دارد متاسفانه در کشور ما نقش حشرات در نقل و انتقال دانه های گرده (Pollination)وباروری گیاهان کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

 

گرده افشانی زنبور عسل و مزایای استفاده ازآن

تحقیقات چند دهه اخیر کشاورزان و محقیقن  کشاورزی را قادر ساخته گامهای بزرگی مهم در کیفیت و هم درکمیت غذا و محصو لات تولیدی به خصوص در زمینه کشاورزی بردارند . مقدار کود ،آب، نورخورشید و سایرمتغیرهایی مانند احیای مناسب اراضی ،مدیریت علفهای هرز و کابرد آفت کش ها برای بسیاری از انواع محصو لات احیاء شده معلوم است.

گرده افشانی برای باز دهی در ابعاد بزرگ ضروری است . به عنوان مثال در کالیفرنیا  نیاز بادام تلخ به گرده افشانی ان چنان بالا است که هر ساله هزاران زنبوردار به سمت  کالیفرنیا از راههای دور و نزدیک روانه می شوند .

زنبور عسل به صورت وسیعی در سایر محصو لات زراعی – باغی و ... را مورد استفاده قرار می دهد. کشاورزان آمریکایی از طریق گرده افشانی محصو لاتشان توسط زنبور عسل حدود 18 میایون دلار سود می برند .واز انجایی که پرورش و نگهداری زنبور عسل ،شعاع پرواز وسیع ،جمعیت بالا زنبور عسل ،تاثیر نسبتا کم سموم نسبت به سایر گرده حشرات ،آگاهی  انسان از پرورش و نگهداری  زنبور عسل ،تو لید محصو لات متنوع توسط زنبور عسل ، منحصر به یک گیاه نبوده (تک گل نبوده و قادر است که سطح وسیعی از گیاهان مختلف را گرده افشانی نماید  ) ،توان بازده گرده افشانی در هر شرایط آب و هوایی ،فعالیت در تمام طول سال و حمل و نقل راحت کندوی زنبور عسل باعث گردیده که بهترین گرده افشان برای تمام محصو لات باشد .

در صوزر تی سایر حشرات گرده افشان  مانند زنبور برگ بر یو نجه (1)این حشره به ظاهر کم اهمیت  باعث گرده افشانی و درآمد چند میلیون دلاری در هر سال را به کشاورزان در آمریکا می شود.

همچنین سلیر حشرات گرده افشان مانند زنبور ارکیده (2) ،زنبورهای بدون نیش (3)، زنبورهای مخملی (4) ،زنبورهای اسمیوم (5) ، زنبورهای قلیایی (6) ،و سایر زنبورهایی که مختص یک یا چند نوع گیاه برای گرده افشانی  هستند.

زنبورعسل 5 تا 10 برابر میزان عسل یا مومی که تو لید می کند در ازدیاد کمی و کیفی محصو لات زراعی و باغی و تو لیدات دامی نقش دارد.

حشرات با گرده افشانی و تلقیح گلها گاهی بیش از 100 درص بر میزان تو لیدات کشاورزی (آفتابگردان ،سیب ،و انجیر )می افزاید و به نحو قابل توجهی کیفیت آنها را لز نظر مقدار مواد غذایی ،شکل  ، رنگ ، و ... بهبود می بخشد .

بر آورد شده است که زنبوران کارگریک کندو در طول یک فصل رویش حدود 4000.000 بار از کندو خارج می شو ند ودر هر دفعه به طور متو سط روی 100گل می نشیند ،به عبارت دیگر یک کلنی زنبور عسل طی یک سال 400 میلیون گل را بارور می کند (FREE 1970).

زنبور عسل آپیس ملیفرا (7) حشره انتخاب شده در بیشتر گرده افشانی های مدیریت شده می باشد. بیش از 90 نوع محصول در آمریکا و 300 نوع محصول در سراسر جهان بوسیله زنبور عسل گرده افشانی می شود.

 

سایر گرده افشانها

بالا خانواده آپوئیده (8) از راسته بال غشائیان شامل 9 خانواده می باشد که بیش از 200 گونه از آن در دنیا شناخته شده است. آمریکا ی شمالی یکی از کشورهایی است که از حشرات گرده افشان جایگزین برای رشد دانه های یو نجه استفاده می کند.

 ولی زنبورعسل را هنوز به طور مستمر برای گرده افشانی یو نجه بکار می رود به دلیل برخی خصو صیات خاص حشرات گرده افشان جایگزین مانند زنبور برک بر یو نجه (9) که در سال 1935 به آمریکای شمالی برده شد که برای گرده افشانی سایر محصو لات راندمان خوبی نداشت چرا که تنها از گیاه یو نجه  استفاده می کند و روی این گیاه بازده بالایی دارد.

زنبور مخملی یا بامبل بی (10) در گرده افشانی گلخانه ها نقش شایانی دارد که می توان برای گرده افشانی گوجه فرنگی استفاده کرد که بسیار هم پر بازده می باشد به دلیل وزن سنگین نسبت به سایر حشرات گرده افشانها و صدای بلند وز وز گردها را از شکو فه ها تکانیده و با عث گرده افشانی گو جه فرنگی می شود.

همچنین در دمای پایین نیز فعالیت می کند و حد اکثر  جمعیت این حشره در حدود1000 زنبور در یک کندو می باشد ودر گرده افشانی بسیاری از گیاهان استفاده می شودبرای شبدر نیز بزده خوبی دارد ولی در پائیز لانه خود را ترک می کنند(کلنی یک ساله ) .

بر اساس نظریه دکتر سوزان باترا(11) نخستین گونه از زنبورهای گرده افشان برای افزایش در آمد پرورش زنبوران اسمیوم (12) می باشد.

در سال 1930 یک باغدار سیب بنام ماتسیو یو ما (13) در ژاپن متوجه زنبورهای ریز و قهو ایی رنگ وکو چکی بر روی گلها درخت سیب شد که در سوراخهای اطراف باغ لانه داشتند  وی متو جه شد که که هر چه تعداد زنبوران بیشتر می شود سیب های باغ  او نیز بهتر و درشت تر می شود لذا آقای ماتسیو شروع به به گسترش این زنبوران ها و کمک در لانه سازی در باغ شد و زنبوران اسمیا (14) ،3/1 درختان سیب ماتسیو را گرده افشانی کردند.

در حال حاضر در امریکای شمالی ،چین ،و...نیز از این زنبوران استفاده می شود.

سوزان باترا معتقد است که افزایش سریع جمعیت زنبوران به خاطر ترجیح گلهای درخت میوه در این زنبورا است،هزینهه کم ،پرواز سریه ،نرها نیز گرده افشانی میکنند ،محدوده کار این زنبوران کم است ،نیش کمتری می زنند و زهرشان ضعیف تر از سایر زنبوران است ،گرده را به مقدار کم و روی شکم حمل می کنند تا راحت پرواز کنند.تعداد 80زنبور ماده اسمیوم برای هر هکتار و تعداد 300 زنبور ارکیده (15) نیاز است.

 

 

 

 

نتیجه گیری

حشرات گرده افشان زیادی را می توان برای گرده افشانی انتخاب کرد ولی عمده ترین مشکل این است که بشر اطلاع کافی از نحوه پرورش و نگهداریآنها نادریم و نسبت به زنبور عسل بازده کمتری دارند. زنبور عسل در گرده افشانی معمو لا تفاوتی بین گیاهان و یا علفهای هرز قائل نیست و تنها قند مو جود در شهد گل ،تعادل بین گلو کز و فرو کتوز و ساکاروز را مبنای ترجیح یک گل بر گل دیگر قرار می دهد.

قدرت پرواز سایر زنبوراهای گرده افشان  مانند زنبورعسل نبوده و معمو لا بر روی یک گل در نزدیکی لا نه های خود پروتز می کنند و بعد از گرده افشانی کامل اطراف لانه ،دامنه پرواز خود را تو سعه می دهند روی گلهای دورتر پرواز می کنند.

در جلب حشرات گرده افشان علاوه بررنگ گل عواملی مانند اندازه گل ،تابش نور خو رشید ،رطو بت ،حاصلخیزی خاک و ،درصد ساکاروز ،گل.کز ،فروکتوز و آب و ترکیبا ت دیگر در شهد گل گیاهان باعث جلب حشرات به سمت خود جهت گرده افشانی می شوند.استفاده از این حشرات علاوه بر فوائد فوق دارای محسناتی چون مواظبت زیادی  احتیاج ندارند در داخل گلخانه و یا برای گرده افشانی یک محصول مناسب هستند.

در مقابل دلایل زیادی برای برتری و مو فقیت در گرده افشانی توسط  زنبور عسل وجود دارد که شامل جمعیت زیادی نسبت به سایر حشرات گرده افشان ارتعاع پرواز بیشتر از حشرات دیگر گرده افشان است ،وفاداری و پایبندی به یک گونه از گیاه ، تاثیر سموم حشره کش نسبت به سایر حشرات کمتر است ( تولید مثل زیاد ) ،تولید محصولات فرعی بسیار زیاد حشرات گرده افشان یک ساله بوده ولی زنبور عسل چند ساله است ،اغلب حشرات در زمستان به خواب زمستانه می روند در حالی که زنبور عسل متناسب با محیط فعالیت خود را تنظیم می نماید .

حمل ونقل راحت و سایر موارد در انتها باید متذ کر شویم که هدف از گرده افشانی افزایش کمی وکیفی محصول می باشد حال چه با حشرات گرده افشان دیگر وچه با زنبو ر عسل.

 

گردآورنده  و تایید کننده :  دکتر مهرداد حلوائی

 

متخصص فیزیولوژی جانوری و  فلوشیپ کنترل آفات شهری و صنعتی از دانشگاه تسینگ هوآی چین

 

Mehrdad halvaei

 

Phd & Eng Animal Physiology of china Tsinghua University