موريانه(Termite)  حشره اي است كه غالباً در مناطق حاره و تحت حاره مانند بعضي مناطق قاره افريقا و همچنين زندگي كرده و باشياء و آثار چوبي حمله ور شده و آنها را بكلي فاسد ميكند.

حشره اي را كه در كشور ما و بطور كلي در مناطق معتدله بنام موريانه مي‌شناسيم در حقيقت (Termite) نيست بلكه بايد آنرا كرم چوب بناميم و انگليسي زبانان نيز بآن (Wood - Worm) ميگويند ـ اين حشره كه آن را (Furniture Beetle) نيز مي‌نامند در طبقه بندي علمي حشرات باسم (Anolium Punctatum) ناميده ميشود و عموماً در چوب والوار و شاخه‌هاي بي جان درختان زندگي ميكند، هنگام بلوغ مي‌تواند بآساني پرواز نمايد و در اين حالت باثاثه چوبي منازل حمله ور ميگردد ـ حشره ماده دوست دارد كه در شكاف مبلها و ساير اثاثه چوبي تخم گذاري نمايد تا لارو (Grub – Larve) آن بتواند از چوب تغذيه نمايد ـ بهمين جهت سوراخهائي شبيه تونل (Tunnel) بدرازاي مختلف و بقطر تقريبي يك و نيم (5ر1) ميليمتر در چوب ايجاد مي‌نمايد ـ مدت زندگي حشره در حالت لاروي در حدود دو سال است و در تمام اين مدت براي تغذيه خود سوراخهاي متعددي در اثاثه چوبي آلوده شده بوجود ميآورد بعد از دو سال تبديل بنوزاد شده و اين دوره از زندگي حشره را (Pupal Period) مي‌نامند كه بعد از مدت كمي تغيير شكل داده و حشره بالغ بالدار (Adult Bettle) بوجود ميآيد و بدين ترتيب حشرات بالغ بر قطعات چوبي سالم حمله ور ميگردند و دوران زندگي حشره از نو شروع ميشود ـ درازاي حشره بالغ در حدود شش (6) ميليمتر است و هر حشرة ماده در حدود دو دوجين (24 عدد) تخم گذاري مينمايد.

چوب گردو بيش از همه مورد علاقه اين حشره ميباشد و بيشتر از ساير چوبها مورد حمله اين حشره قرار ميگيرد ـ برعكس چوبهاي سخت مانند چوب ماغون (Maho gany) و چوب بلوط بندرت از جانب اين حشره كمتر آسيب مي‌بينند و در صورت آلودگي به لارز اين حشره ناحيه آلوده شده محدود مانده و مانند چوب گردو قسمت آلوده شده گسترش نمي‌يابد.

در چوبهاي نرم نيز بيشتر قسمت سطحي تنه كه نرمتر از قسمتهاي خشن و سخت نواحي دروني چوب است مورد هجوم حشره قرار ميگيرد و بيشتر از قسمتهاي داخلي آسيب مي‌بيند زيرا چنانچه گفته شد لارو حشره بقسمتهائيكه ساختمان شان سخت تر است چندان تمايلي نشان نميدهد.

بوجود آمدن سوراخهاي تازه در بدنه چوب مخصوصاً ديده شدن ذرات و گرد چوب تازه (شبيه خاك اره) دليلي است قاطع بر فعاليت حشره و آلوده شن قطعه چوب مورد بحث ـ گاهي براي ديدن و مشاهده و براده‌هاي چوب لازم است قطعه چوب را بتكانند تا ذرات شبيه خاك اره از دهانة سوراخها و تونل‌هاي ايجاد شده بوسيله لارز حشره بخارج ريخته شود. براي معالجه چوبهاي آلوده شده بهترين راه آغشتن آنها بيكي از داروهاي حشره كش بوسيله برس ميباشد لكن لازم است اين عمل بقدري تكرار شود تا اطمينان حاصل گردد كه داروي حشره كش بقدر كافي جذب الياف چوب شده و بتمام سوراخها نفوذ كرده است ـ براي اطمينان بيشتر ( مخصوصاً در مورد اشياء چوبي پر ارزش و نفيس آلوده شده به لارز اين حشره) بهتر است محلول حشره كش را بوسيله سرنگي بر يك يك سوراخها تزريق كرد.

غالباً ديده شده كه داروي حشره كش فقط حشرات بالغ و لارو آنها را از ميان برده است ولي تخم‌هاي حشره اثري نداشته است بنابراين لازم است بعد از چند هفته از تزريق اول تزريق مجدد و حتي براي بار سوم نيز تزريق ديگري بعمل آيد تا تخم‌هاي حشره نيز بكلي از ميان بروند.

يكي از بهترين داروهاي حشره كش در اينمورد بي سولفور كربن (Carbon Bisulphidt) ميباشد لكن بعلت قابل اشتعال بودن آن و همچنين بوي نامطبوعش بكار بردن آن مستلزم احتياط و مراعات بيشتري است بدين معني كه بايد در هنگام كار هيچ نوع آتش يا شعله اي در كارگاه نباشد و تهويه هواي محل نيز بخوبي انجام گيرد تابوي نامطبوع دارو ايجاد مزاحمت ننمايد (خواص اين دارو و طرز كار كردن با آن در شماره‌هاي پيشين ذكر شده است).

تزريث محلولي از سوبليمه (كلرور جيوه دو ظرفيتي كه خواص آن در شماره‌هاي قبل بيان گرديده است) در آب نيز نتايج خوبي ميدهد ـ بعد از تزريق ماده حشره كش ميتوان دهانه سوارخهاي ايجاد شده بوسيله حشره را با خميري كه از اختلاط موم معمولي و تربانتين (Turpentine رجوع شود بشماره‌هاي قبل) تهيه ميشود پر كرد ـ البته بايد در نظر داشت كه اين روش معالجه ممكنست سبب تغيير رنگ چوب بشود.

فرآورده‌هاي تجارتي مخصوص مبارزه با موريانه نيز با اسامي تجارتي مختلف در بازار عرضه ميشوند كه غالباً مفيد و مؤثر ميباشند. گاهي هجوم حشره بقدري پيشرفته و شديد است كه سرتاسر شيئي چوبي را سوراخهاي پرپيچ و خمي كه بوسيله ديواره‌هاي نازكي بضخامت يك ورق كاغذ از يكديگر جدا شده اند پر كرده و اگر بدون مراعات احتياط‌هاي لازم چنين چوبهائي را دستكاري نمايند بلافاصله بصورت گرد ريزي خرد شده و شيئي چوبي بكلي از ميان ميرود.

 

بايد در نظر داشت كه اين قبيل خسارات شديد غالباً در مورد اشياء ساخته شده از چوب گردو مشاهده شده است و معالجه آن‌ها تا اندازه زيادي بستگي بشيئي مورد معالجه دارد مثلاً در مورد صندلي‌هاي چوبي آسيب ديده كه هنوز مورد استفاده ميباشند بايد قطعات آسيب ديده را تعويض نمايند ـ در مورد قابهاي چوبي و نظائر آن كه تعويض قسمتها را در پارافين مذاب ( Paraffin Wax خواص آن در شماره‌هاي قبل ذكر شده است و از فرآورده‌هاي نفتي ميباشد) فرو ميبرند ـ البته اين عمل وقتي مفيد خواهد بود كه ابعاد قعات آسيب ديده چندان بزرگ نباشند ـ اگر مقاومت و پايداري قطعات آسيب ديده بسيار كاهش يافته و تقويت مجدد آنها بروش نامبرده بالا مشكوك بنظر برسد بهتر است با نصب تكيه گاه‌هاي مناسب قطعات آسيب ديده را از خطر از هم پاشيدگي محافظت نمود. بمحض مشاهده آثاري حاكي از فعاليت حشره بايد بمبارزه با آن اقدام شود زيرا در مدت كمي ميدان فعاليت حشره بطرز شگفت آوري گسترش مي‌يابد.

اين حشره علاوه بر چوب بر كتابها و انواع كاغذ نيز هجوم مي‌برد و اگر با آن مبارزه نشود ممكنست بكلي كاغذ يا سند يا كتابرا مضمحل نمايد ـ در اين موارد براي مبارزه با اين حشره از بخور پارادي كلرو بنزن (Paradichloro Benzene) و نفتالين (Naphthaline) و بخار بي سولفور كربن (Carbon Bisulphide) در ظروف سربسته يا اطاقهاي مسدود با موفقيت كامل استفاده ميشود (خواص نفتالين در فصول بعد ذكر خواهد شد ولي خواص دو داروي ديگر قبلاً بيان گرديده است).

مجسمه‌ها و اشياء برنزي ساخت قرون وسطي

نوع ديگري از اين حشره كه نام علمي آن (Xestobium Rufovillosum) ميباشد و در كشورهاي انگليسي زبان بآن (Death – Watch - Beetle) ميگويند فقط بتيرها و الوارهاي چوبي حمله ور ميگردد و كمتر ديده شده است كه اين نوع حشره بمبلها و ساير اثاثه چوبي منقول آسيبي برساند ـ تشخيص فعاليت اين حشره از صداهاي مخصوصي كه شبيه صداي (تق تق) ميباشد و هنگام جفت گيري‌ي حشره بگوش ميرسد بآساني امكان پذير است.

در مورد تيرها و الوارهاي آلوده شده براي مبارزه با اين حشره از نفت يا تربانتين يا بي سولفور كربن استفاده ميشود و اگر احياناً مبل يا اثاثه چوبي منقول ديگري باين حشره آلوده شده باشد روش مبارزه با آن عيناً نظير مبارزه با كرم چوب است كه در بالا بدان اشاره شد. اين حشرات و آفاتي ازاين قبيل از راه هيزم و بوته و كنده‌هاي آلوده اي كه براي سوزانيدن بمنازل يا محوطه موزه‌ها برده ميشوند باين مكانها راه يافته و سبب آلوده شدن اثاث چوبي منازل يا محوطه موزه‌ها برده ميشوند باين مكانها راه يافته و سبب آلوده شدن اثاث چوبي منازل و يا اشياء سلولزي پر ارزش (اعم از چوب يا كتاب و كاغذ) موزه‌ها ميشوند ـ بنابراين بهتر است قبل از حمل هر گونه قطعه چوب يا الوار بداخل محوطه موزه‌ها معاينه دقيقي از آنها بعمل آيد.

موم (Cire Jaune - Beeswax)

موم طبيعي برنگ طبيعي زرد مايل بقهوه اي و گاهي مايل بسفيد بوسيله زنبور عسل تهيه ميشود ـ موم را بايد در يك ظرف دو جداره اي با احتياط كامل ذوب كرد.

شيئي برنزي ساخت قرون وسطي

اگر مقدار حرارت از حد لزوم بيشتر باشد سبب بيرنگ شدن موم ميگردد. نقطه ذوب موم طبيعي در حدود 65 درجه سانتيگراد است . هنگام ذوب كردن موم بايد دقت شود كه ذراتي از موم مذاب روي پوست بدن نريزد زيرا تاولهاي ناشي از سوختگي موم بسيار دير التيام مي‌پذيرند.

مخلوط موم و تربانتين (Bee – Wax and Turpetine – Cire Jaune et Térébenthine)

اگر اين دو ماده را به نسبت مناسبي با يكديگر مخلوط نمايند بهترين جسم براي پرداخت كردن و جلا دادن مبلهاي عتيقه بدست ميآيد. مثلاً ميتوان سه قسمت از موم سفيد را با هشت قسمت از اسانس تربانتين در ظرف دو جداره اي مخلوط كرده و بملايمت گرم كرد ـ گاهي بر حسب رنگ مبل مقداري ماده رنگي مناسب نيز باين مخلوط ميفزايند ـ پس از سرد شدن مخلوط حاصل براي مصرف آماده ميباشد ـ با قطعه پارچه نرمي آنرا ببدنه مبل كشيده و سپس با قطعه پارچه ديگري آنرا جلا ميدهند. چنانچه قبلاً نيز ذكر شد از اين مخلوط براي پر كردن سوراخهاي ناشي از فعاليت موريانه در قطعات چوبي استفاده كرده و چون در حين معالجه رنگ قسمتهاي مورد معالجه با ساير قسمتها تفاوت مينمايد افزودن ماده رنگي بمخلوط موم و تربانتين تقريباً الزام آور ميباشد.

اگر تمام مخلوط تهيه در يك وهله بكار نرود زيادي آنرا بايد در يك قوطي حلبي دردار محافظت نمايند زيرا در مجاورت هوا سخت شده و قابل استفاده نميشود.

موم كارنوبا (Carnauba Wax)

نوعي موم سخت است كه از نوعي درخت كه در كشور برزيل ميرويد بدست ميآورند (Brazilian Palm). معمولاً اين جسم را براي سفت كردن ورني‌هاي سيال و روان بكار ميبرند.

نفت (Kerosene – Pétrole Lampante – Paraffin Oil)

از تقطير نفت خام كه از چاههاي نفت استخراج ميشود مواد گوناگوني بدست ميآيد كه هر يك مورد استعمال خاصي دارند مثلاً نفت چراغ كه بطور مطلق نفت ناميده ميشود معمولاً در حرارتي ميان 200 تا 275 درجه سانتيگراد از نفت خام با روش تقطير جدا ميگردد. علاوه بر مصارف صنعتي اين ماده را بعنوان حشره كش و همچنين ماده جلوگيري كننده از هجوم آفات زيان بخش بكار ميبرند. انواع حشرات از نزديك شدن بمحيط‌هائي كه بنفت آلوده شده اند خودداري و پرهيز مي‌نمايند.

اگر بقسمت‌هائي از اشياء آهني ه زنگ زده است بمالند بآساني ميتوان قسمت‌هاي زنگ زده را پاك كرده و سيقل فلز را ظاهر ساخت.  براي جلوگير از اثر شديد آستن (Acetone) برورني‌ها گاهگاهي از پنبه آلوده به نفت استفاده ميكنند. براي خشك كردن اشياء چوبي اشباع شده كه نياز مبرمي بمراقبت دارندگاهي نفت بكار ميبرند. بدين ترتيب كه شيئي اشباع شده را در ظرف پر از نفتي فرو ميبرند در نتيجه نفت جانشين آب شده و پس از خروج آب از خلل و فرج چوب شيئي آلوده بنفت را در ظرفي پر از بنزين فرو ميبرند در نتيجه بنزين جايگزين نفت شده و پس از مدتي كه شيئي را از ظرف بنزين خارج كرده و در هواي آزاد بگذارند بنزين در مدت كمي تبخير شده و شيئي چوبي كاملاً خشك و عاري از آب باقي ميماند.

نفتالين (Naphthaline - Naphthalene)

جسم ئيدروكربنه (Hydrocarbon يعني فقط از تركيب اتمهاي دو عنصر كربن و ئيدرژن  تشكيل شده است) بلوري شكلي است كه از تقطير جزء بجزء قطران زغال سنگ بدست ميآيد ـ بوي بسيار تندي دارد كه چندان هم نامطبوع نيست ماده اي فرّار (Volatile). بعنوان ماده حشره كش بسيار استعمال ميشود مخصوصاً در تجارت شكلهاي گوناگون آن مانند گلوله‌هاي ضد بيد يا گرد ضد بيد كه همان فلسها و پولك‌هاي نفتالين ميباشد يافت و عرضه ميشود.

حجاري آشوري كه توسط كارشناسان تعمير شده است

چون خاصيت ضد عفوني كننده (Antiseptic ) ملايمي دارد لذا غالباً در تهيه مواد رنگي مصنوعي بكار ميرود.

از نقطه نظر ظاهري و خواص و موارد استعمال تا حدودي شبيه پارادي كلرو بنزن (Paradichlorbenzene) ايت ولي ارزانتر از آن ميباشد.

نقاشيهاي رنگ روغن (Peinture à l’Hvile – Oil Paints)

براي تهيه رنگ روغن معمولاً چهار نوع ماده را با يكديگر مخلوط ميكنند: ماده رنگي (Pigment) ـ اتصال دهنده يا محيط رنگ (Medium – Vehicle) ـ حلال (Solvent) و خشك كننده (Drier).

البته رنگ روغني كه باين ترتيب تهيه ميشود رنگ روغن مرغوب بشمار آمده و از جانب نقاشان و هنرمندان و دكوراتورهاي مجرب و كاردان براي مصارف مخصوص و تهيه آثار رنگ روغني ارزش دار بكار ميروند. براي تهيه رنگهاي ارزانتر معمولاً مواد كم بهاتر و حتي تقلبي بكار ميبرند كه غالباً كم دوام بوده و رنگ آنها نيز بمرور زمان تغيير پيدا ميكند ـ بنابراين استفاده از اين قبيل رنگ روغن‌ها براي امور پر ارزش زيان آور بوده و مقرون بصرفه نخواهد بود.

تابلوهائي كه با مركب چين در قرن 16 و 18 كشيده شده است.

معمولاً براي تهيه رنگ روغنهاي مرغوب از سفيداب سرب بعنوان رنگ پايه و يا از تركيبات قرمز سرب كه غالباً بنام (Read Lead) معروفست از سفيداب سرب بعنوان ماده رنگي براي مداد رنگي قرمز و از روغن دانه كتان (Linseed Oil) يا روغن دانه خشخاش (Polly – seed oil) بعنوان محيط (Medium) و از تربانتين (Turpentine) بعنوان حلال (Solvent) و از يكي از مواد خشك كننده (Driers كه در مبحث مربوطه بتفضيل ذكر شده است) استفاده مي‌كنند ـ حلال را بدين منظور بمخلوط ميفزايند كه از غلظت رنگ تاحدودي كاسته شود كه برس را بتوان بآساني روي سطح لازم (تابلو نقاشي ياديوار و غيره) كشيد ـ اضافه كردن خشك كننده‌ها سبب تسريع در خشك شدن شده و ار مدت خشك شدن بعضي رنگها كه بحالت طبيعي نسبتاً طولاني ميباشد تا اندازة زيادي ميكاهد. مواد رنگي مهم (Pigments) نيز در شماره قبل ذكر شده اند.

بعضي از نقاشان و هنرمندان براي نقاشي روي كرباس يا تخته ماده رنگي را در روغن مسيايند و باصطلاح صلايه ميكنند و گاهي نيز مواد ديگري از قبيل استارات آلومينيم (Aluminium Atearate) و يا موم (Bees- Wax) بدان ميفزاند تا غلضت لازم را براي بكار بردن پيدا نمايد لكن با افزودن اين مواد نمي‌توان چگونگي دوام و پايداري رنگ روغن حاصل را پيش بيني كرد چه بسا كه وجود اين مواد اضافي بعد از مدت كمي سبب فساد و از ميان رفتن لايه رنگي شود. در بازار رنگهاي روغني آماده شده اي ارائه ميشود كه اكثراً داراي اكسيد آلومينيم ئيدارته (Hydrated Alumina) ميباشند- گرچه اين ماده روي مواد رنگي ديگر اثر زيان بخشي ندارد لكن بمرور زمان بزردي ميگرايد و سبب تغيير رنگ اصلي تابلو نقاشي ميگردد- بنابراين بتهر است از بكار بردن اين قبيل رنگهاي آماده شده قبلي حتي الامكان خودداري گردد و هنرمندان اعم از حرفه اي يا آماتور شخصاً با مخلوط كردن مواد لازم رنگ روغن مرغوبي تهيه نمايند- زيرا بكار بردن مواد كم بهاء و تقلبي بمقدار قابل ملاحظه اي از ارزش هنر آنها ميكاهد.

نقره (Argent- Silver)

فلز سفيد رنگ جلاداري است كه قابليت چكش خوري آن بسيار زياد است و از همين رو از اين فلز براي ساختن ظروف گوناگون و تزئين و دكوراسيون اشياء ديگر استفاده ميكنند. در مصر قديم بآن طلاي سفيد ميگفتند و مانند طلا از زمانهاي بسيار قديم شناخته شده است و بكار ميرفته است. معمولاً بجاي نقره خالص كه فلزي است نسبتاً نرم آلياژهاي آنرا بكار ميبرند كه مقاومت آنها بمراتب بيشتر از نقره خالص است- در مسكوكات نقره اي عيار به نسبت درصد تعيين ميكنند مثلاً هر سكه نود درصد (90%) نقره اي از نود قسمت نقره خالص و ده قسمت فلز كم بهاتري كه غالباً مس ميباشد تشكيل شده است.

 

ظروف معروف بظروف شفليد (Sheffield Plate) بطريق مخصوصي از ذوب كردن توأم ورقه‌هاي مس و نقره تهيه ميشود ولي از هنگاميكه آب دادن فلزات بكمك الكتريسيته ( Platingكه مباني آن در شماره‌هاي قبل تحت عنوانالكتروليز بيان شده است) متداول شده است بجاي تهيه ظروف شفيلد بطريق سابق مسي را از راه الكتروليز آب نقره ميدهند (طيقه آب دادن فلزات مخصوصاً محلولهاي لازم براي آب نقره دادن و همچنين طرق پاك كردن ظروف نقره اي كدر شده در شماره‌هاي قبل ذكر شده اند).

نمك طعام (Chlorure de Sodium- Sodium Chloride)

از اين نمك غير از مصارف خوراكي هنرمندان بطرق مختلفي استفاده ميكنند. مثلاً بلورهاي درشت آنرا نم زده (خيس كرده) و براي جلادادن و براق كردن اشياء چيني روي آنها ميمالند. براي پاك كردن اشياء لك شده چيني نيز قطعات نمك طعام نم زده استفاده ميكنند حتي باين وسيله ميتوان لكه‌هاي تانني اشياء چيني بشرطي كه لكه‌ها زياد كهنه و قديمي نباشند پا كرد (رجوع شود بمبحث تانن و هيدر اكسيد سديم يا هيدرات سديم در شماره‌هاي پيشين).

حجاري آشوري كه تعمير شده است