آسم بيماري نفس تنگي
پيشگيری اوليه
شواهد قابل ملاحظه اي دال بر وقوع حساسيت حتي در بدو تولد وجود دارد بطوريكه با اندازه گيري IgE بند ناف نوزاد و در صورت بالابودن آن مي توان تاحدود زيادي وقوع آلرژي و آسم را در كودك مزبور پيش بيني كرد .
همين امر اهميت مراقبت هاي پيشگيري كننده را در دوران بارداري و بخصوص در ماههاي آخر آن روشن مي كند ، از ميان عوامل مطالعه شده مشخص شده است كه استعمال سيگار توسط مادران باردار و يا قرارگرفتن در معرض دود آن سبب افزايش IgE خون بند ناف مي شود . در مورد تاثير ساير آلاينده ها و انواع غذاها و نيز لزوم پرهيز غذايي توسط مادر باردار براي جلوگيري از وقوع آلرژي بحث و اختلاف نظر وجود دارد .
· پيشگيری ثانويه
در صورت وقوع حساسيت اوليه و افزايش IgE در دوره جنيني و بدو تولد ، اقدامات پيشگيري كننده جهت جلوگيري از بروز علائم آلرژي در يك فرد مستعد را پيشگيري ثانويه مي نامند. اين اقدامات شامل شناسايي و كنترل عوامل و محرك هايي است كه منجر به بروز علائم آلرژي و آسم در فرد مي شوند . در صورت پرهيز از عوامل تحريك كننده و آلرژن ها ( مواد حساسيت زا ) و موفقيت در حذف آنهااز محيط زندگي بيمار ، علائم بيماري ، ميزان مصرف دارو نهايتا نياز به مراجعات پزشكي و بيمارستاني رو به كاهش نهاده و بيماري احساس بهبودي قابل توجه خواهد نمود .
مطالعات نشان مي دهند كه وقوع انواع آلرژي و آسم در كودكاني كه حداقل 6-4 ماهگي توسط شير مادر تغذيه شده اند كمتر از كودكان مشابهي بوده است كه شيرخشك يا شير گاو مصرف كرده اند . همچنين شروع زود هنگام تغذيه تكميلي و غذاي جامد بويژه قبل از سنين 4 ماهگي ميزان بروز آلرژي ها و آسم را در شيرخواران افزايش داده است .
از ميان آلرژن ها و محرك هاي موجود در محيطهاي باز و بسته اطراف بيمار كه بعنوان عامل آغـــــازگر حملــــه محسوب مي شوند ، شايع ترين آنها شامــــل هيره ها ( از دسته بند پايان ) ، دود سيگار ، حيوانات خانگي ، آلرژن هاي سوسك ، گرده گياهان و قارچ ها و دود ناشي از وسايل گرم كنند ه است و از ساير عوامل شايع مي توان به ويروسهاي ايجاد كننده عفونت هاي تنفسي و فعاليت هاي بدني اشاره كرد .
¨ هيره های موجود در گرد و خاك
هيره ها ( Mites ) بند پاياني هستند با اندازه حدود 1/0 ميلي متر كه جزء مهمي از عناصر موجود در گرد و خاك منزل به شمار مي رود . و بدليل همين اندازه كوچك معمولا با چشم غير مسلح ديده نمي شوند . اين جانوران فاقد گزش بوده و بيماري خاصي را منتقل نمي كنند . تغذيه آنها از لايه هاي شاخي پوست كنده شده انسان و محل زندگــي ايشان تشك ، پتو ، بالش ، فرش ، پرده ، مبلمان ، اسباب بازي هاي پشمي و پارچه اي و وسايل مشابه مي باشد . شرايط آب و هوايي گرم و مرطوب رشد و تكثير اين موجودات را تسريع مي كند . تماس افراد با آلرژن هاي هيره ( شامل ذرات بدن ، فضولات و تخم ) در ابتداي كودكي مي تواند استعداد ابتلاء به آسم را در فرد شديدا تقويت نمايد .
q راه های پيشگيری
- شستشوي پتو يا ملحفه ها هفته اي يكبار در آب داغ ( بيش از 55 درجه سانتيگراد ) و خشك كردن در آفتاب يا توسط اتوي داغ .
- وجود پوشش مناسب در اطراف بالش و تشك به طوريكه مانع ادامه زندگي هيره ها در آنها شود .
- حتي الامكان عدم استفاده از فرش در اتاق خواب .
- نظافت و گردگيري مبلمان و اجتناب از نگهداري آنها در اتاق خواب .
- شستشوي پرده ها و اسباب بازي هاي پشمي و پارچه اي كودكان .
¨ آلرژن هاي حيوانات خانگي
شامل مواد حساسيت زاي بدن سگ و گربه و پرندگان و … مي باشد مانند پشم ، مو ، كرك ، پر و ذرات شوره
q راه پيشگيری :
پرهيزاز نگهداري حيوانات در خانه ، بويژه در اتاق خواب ، در صورت عدم امكان اجتناب ، شستشوي هفتگي حيوان مزبور
¨ دود سيگار : يكي از محرك هاي مهم به شمار مي رود ، خواه خود بيمار سيگار بكشد و يا بطور غير مستقيم در معرض دود سيگار قرار گيرد . دود سيگار شانس حساسيت و ابتلاء به آسم را ، بخصوص در كودكان بالا برده و در كودكانيكه قبلا علائم آسم را نشان داده اند سبب تشديد علائم و بروز حملات جديد مي گردد .
q راه پيشگيری :
اجتناب از قرار گرفتن در معرض دود سيگار . والدين كودكان مبتلا به آسم و افراد متفرقه نبايد در اتاقي كه كودك حضور دارد سيگار بكشند . همچنين از بردن كودكان به اماكن عمومي آلوده به دود اجتناب كنند . بديهي است كشيدن سيگار براي هر فرد مبتلا به آسم ممنوع است .
¨ سوسك : آلرژن هاي سوسك در برخي از مناطق ، شايعترين محرك بشمار مي روند كه شامل ذرات بدن ، بزاق و فضولات جانور باشند .
q راه پيشگيری :
نظافت و بهداشت خانه هاي آلوده به طور منظم و كامل و در صورت استفاده از حشره كش ها و اسپري ها حشره كش توصيه مي شود ، اين عمل بدون حضور بيمار در خانه صورت گيرد ، و پس از آن نيز تهويه لازم در خانه بايد انجام شده باشد .
¨ قارچ ها و گرده گياهان نيز از شايعترين مواد حساسيت زاي موجود در محيط پيرامون ما به شمار مي روند و مي توانند عامل مهمي در ايجاد آسم و آلرژي هاي فصلي شوند .
q راه پيشگيری :
بستن درها و پنجره ها و اقامت در محيطهايي سر بسته در زمانهايي كه ميزان گرده افشاني به حداكثر خود رسيده است . ( معمول ساعات 7 تا 10 صبح 5 تا 9 بعدازظهر ) اين امر سبب كاهش تماس با آلرژن هاي مورد نظر مي شود در حاليكه اجتناب صد در صد از آنها غير ممكن است . دستگاههاي تهويه در صورتيكه بخش هاي داخلي و خارجي آنها بدقت تميز شوند ، مفيد خواهند بود .
¨ دود ناشي از بخاري ها و وسايل گرم كننده : دستگاههاي مولد گرما مي توانند منشا ايجاد ذرات محرك و مسبب تشديد علائم آسم و آلرژي باشند .
q راه پيشگيری :
استفاده از دودكشهاي مناسب و تهويه كافي محيط داخلي ساختمان و تعمير و رسيدگي به دستگاههاي مورد نظر در موقع لزوم .
¨ سرماخوردگي ها و ساير عفونتهاي تنفسي ويروسي
نيز مي توانند سبب بروز و يا تشديد علائم آسم ، بويژه در كودكان بشوند .
q راه پيشگيری :
در صورت مشاهده اولين علائم سرماخوردگي ، درمان بايد بوسيله داروهاي استنشاقي گشاد كننده برونش به همراه استفاده از داروهاي خوراكي كورتيكواستروئيدي و با افزايش ميزان كورتيكواستروئيد استنشاقي صورت گيرد . استفاده از داروهاي ضد التهاب براي چند هفته تا حصول اطمينان از كنترل مناسب بيماري لازم است . تشديد علائم آسم مي تواند تا هفته ها پس از عفونت باقي بماند .
¨ فعاليت هاي بدني و ورزش محرك شايعي براي اكثر بيماران مبتلا بهآسم است .
نكته : با وجود برنامه مناسب درماني ، اكثر بيماران مبتلا به آسم قادر به شركت در فعاليتهاي ورزشي و حتي ورزش دو و ميداني و ساير فعاليت ها هستند . استفاده از داروهاي استنشاقي گشادكننده برونش ( نظير سالبوتامول ) و ياكرومولين سديم قبل از شروع ورزش پيشگيري موثر و مناسبي براي اينگونه بيماران است .
همچنين انجام نرمش هاي سبك سبب كاهش علائم مي شود . برخلاف ساير محرك ها ، فعاليت هاي بدني و ورزش را نبايد براي بيماران ممنوع كرد .
نكته : پرهيز از محرك ها و آلرژن ها به معناي تغيير در رفتار و عادات افراد است كه براي برخي از بيماران و يا خانواده ها بسيار سخت و گاهي غير عملي مي نمايد .
بايد تلاش نمود تا در مورد هر بيمار راه مناسب پرهيز از عامل مورد نظر را يافت و در صورت عدم امكان در پرهيز قطعي از عامل مورد نظر ( مانند نگهداري حيوانات دست آموز در خانه ) تا حدي كه ممكن است از تماس با آن اجتناب نمود . اگر انجام دائم برخي اقدامات مفيد نظير شستشوي هفتگي ملحفه در آب داغ و يا خارج كردن حيوانات اهلي از خانه دشوار و غير عملي باشد ، حداقل در مدت 6 تا 12 ماه ابتداي تولد يك كودك رعايت اين توصيه ها بايد مورد اهتمام و جديت قرار گيرد .
نكته : نقش پيشگيرانه و درماني واكسن هاي ضد آلرژي (ايمونوتراپي ) در آسم و ساير آلرژي هاي مورد بحث و اختلاف نظر است . درمان فعلي و قابل دسترس آسم و آلرژي ها در اغلب موارد منجر به كنترل مناسب و قابل قبول بيماري مي گردد . استفاده از واكسن هاي ضد آلرژي موراد خاص داشته و در صورت عدم امكان احتناب و پرهيز آلرژن ها و يا ناتواني داروها دركنترل علائم بيمار ، با نظر پزشك متخصص آسم و آلرژي تجويز مي گردد . از موارد استفاده اين واكسن ها مي توان حساسيت به عواملي چون گرده گياهـــان مختلــــف ، هيره ها ، شوره بدن حيوانات يا برخي قارچ ها را نام برد . انجام حساسيت زدايي توسط واكسن ها ممكن است در مورادي مضر و حتي خطرناك باشد و لذا انجام آنها تنها توسط متخصصين و افراد آموزش ديده توصيه مي شود .
¨ پيشگيري با استفاده از دارو
امروزه استفاده پيشگيرانه از داروها در بيماران مبتلا به آلرژي و بويژه آسم جايگاه مهمي دارد . اين داروها غالبا كم ضرر هستند و در صورت تجويز توسط پزشك و انجام دستورات پيگيري بموقع خطري متوجه بيمار نخواهند ساخت . لذا ترس از اعتياد به داروهاي مزبور بي مورد و غير عملي است و برعكس عدم مصرف داروهاي تجويز شده توسط پزشك ، سبب تشديد و طولاني شدن بيماري خواهد شد .
¨ چگونگي پيش بيني وقوع حمله آسم
علائم هشداردهنده براي وقوع حمله آسم :
· كاهش در عدد ثبت شده توسط نفس سنج بيمار
· وخامت پيش رونده سرفه ، خس خس ، تنگي نفس و يا احساس فشردگي قفسه سينه
· هر گونه سختي در نفس كشيدن
نفس سنج دستي يا دستگاه پيك فلومتر وسيله اي مدرج است كه بيمار پس از آموزش توسط پزشك معالج براي سنجش وضعيت تنفسي خود و بطور روزانه از آن استفاده مي كند و عدد مربوط به فشار بازدم خود را در برگه اي ثبت مي نمايد .
آفت ناگهاني بيش از 20% نسبت به عدد پايهPEFR,(Peak Expiratory Flow Rate) وقوع حمله آسم را در ساعات آتي پيش بيني مي كند و براي بيمار هشداري است تا بلافاصله با پزشك معالج خود تماس بگيرد و يا به دستور از پيش داده شده براي وقوع چنين حالتي ، عمل نمايد . ضمنا مشاهده منحني PEER بيمار در فاصله معاينات پزشكي ، به پزشك كمـــــك مي كند تا ارزيابي دقيق تري از ميزان كنترل بيماري آسم در بيمار خود داشته باشد . جدول PEFR در كودكان كه متناسب با اندازه قدشان و واحد ليتر بر دقيقه ( lit/min ) تهيه شده است ، ضميمه شماره 4 اين جزوه مي باشد .